Foto hierboven: fietsen op de Veluwe, 3 januari 2025.

---

Inleiding

In een fietsroutegids las ik dat die route van april tot eind oktober fietsbaar was. Dan wil ik weten waarom dat in de andere maanden niet kan. Misschien is een deel van de route onbegaanbaar door sneeuw (een pas die niet geschoven wordt, zoals de Splügenpas op de Benjaminse-route naar Rome) of door rivierwater (wegen die onder water staan, op de Rhône-oevers gebeurt dat soms). Maar als ik de gids helemaal gelezen heb en ook de kaart heb bekeken blijkt de natuur tussen oktober en april nergens dwars te liggen. Het zijn najaar en winter die de schrijver tot z’n advies brengen. De donkere, koudere maanden.

Niet onaardig bedoeld, maar zullen we stoppen met dat soort adviezen? Ik begrijp wel waar ze vandaan komen, maar ik ben het niet eens met waar ze naartoe gaan. Het is onzin. Ze ontmoedigen fietsers om buiten het hoogseizoen te gaan fietsen, en waarom? Zolang er mensen zijn die het hele jaar door met plezier naar hun werk fietsen (Elsbeth is daar een voorbeeld van, elke werkdag Amersfoort-Den Dolder en terug), kan ook jij in december de Moezel volgen of naar Parijs fietsen. Muts op, handschoenen aan en de herfst en winter beleven, daar is niets onmogelijks aan. Zo’n zelf-beperking is ook nog eens zonde. Als ik alleen van april tot oktober zou fietsen, sla ik elk jaar bijna een half jaar over. Terwijl ik, net als iedereen, maar zo kort op deze wereld rondloop. Ik wil de najaars- en wintermaanden niet uitzitten, ik wil fietsen!

Het zou flauw zijn om te doen alsof er geen verschil is tussen fietsen in juli en fietsen in januari. Dat is er wel, maar het hoeft je geen huisarrest te geven. Daarover gaat deze pagina.

---

Waarom zou je?

Voor mij hebben de wintermaanden iets bijzonders. Om te beginnen de totale rust. Ga half oktober naar de Eifel en je komt nog een enkele fietser tegen. Ga in december naar de Ardennen en er is niemand. Helemaal niemand. Geen nerveus gedoe van zoevende wielrenners met midlife-bandana’s en zonnebrillen (ook onder de donkerste regenlucht), er is altijd plaats op het spreekwoordelijke bankje bij de kerk, je bent alleen in het bos. Heerlijk. Het heeft iets against all odds om ’s avonds in je eentje bij het schijnsel van een hoofdlamp je noedels te koken op een uitgestorven en donkere camping. Naar de sterren te kijken, de nevel over het veld te zien glijden. Het gevoel van avontuur en totale autonomie. Daarnaast – ik geef toe, nu wordt het vreemd – heb ik altijd het idee dat ik de natuur in de winter niet in de steek wil laten. De bomen zijn kaal, maar ze staan er nog steeds, het bos blijft bos maar krijgt een heel andere sfeer. Ik wil niet wegblijven van de grijsheid van het landschap, ik wil er dwars doorheen en het meemaken. De eerste groene puntjes aan de takken zijn dan een extra groot feest.

Kou en winter

Aan kou kun je niets doen, Moeder Natuur doet waar ze zin in heeft. Maar aan het koud hebben wel. Kou is niemands schuld, het koud hebben is je eigen schuld, dan heb je niet de juiste spullen aan of bij je.

‘Winter’ is niet synoniem met ‘kou’. De meteorologische winter waarbij het weer de seizoensindeling bepaalt (bij de astronomische winter is dat de stand van de aarde) loopt – met varianten – van 1 december tot 1 maart. Die verdeel ik in twee periodes: de grijze winter en de koude winter.

De grijze winter is de hele maand december en de eerste helft van januari. In die periode is de zon, zwak en overdag maar kort aanwezig, vaak niet in staat om het vocht in de lucht te laten verdampen. De luchten zijn grijs van de wolken die maar niet weggaan. Door die bewolking is het niet koud: de temperaturen liggen tussen de 5 en 10 graden. Het noordelijk halfrond is in de grijze winter nog volop bezig met afkoelen, een proces dat nog even doorgaat ondanks het feit dat de zon rond 21 december de Steenbokskeerkring aantikt en daarna op de terugweg gaat: na 21 december worden de dagen weer langer. De eigenlijke kou moet nog komen. Vergelijk dat met de zomer: de opwarming gaat na 21 juni nog een hele tijd door, met de warmste dagen pas in juli en augustus. Fietsen in de grijze winter heeft (hoewel er een laag extra aan moet) niet zoveel met kou te maken, maar meer met het vinden van de fietslol in het kale, grijze landschap. Voor mij heeft dat landschap zijn eigen magie, ik wil het niet missen. Zie onder andere dit verhaal.

De koude winter is de tweede helft van januari en de hele maand februari. De zon wordt sterker en staat langer boven de horizon. Minder grijsheid in de lucht en de dagen worden langer. Maar de lucht wordt ondertussen kouder, steeds kouder. De koudste winterdagen vallen in deze periode, meestal in februari. Als er sneeuw valt (buiten een enkele dag in november of december), is dat nu. Fietsen in deze periode vergt andere en meer kleding en, als je gaat kamperen, aandacht voor je uitrusting.

---

Kleding bij kou: factoren

Bij het fietsen in temperaturen onder nul hoeft kleding je alleen warm te houden. Bescherming tegen nattigheid is dan geen factor. Als er neerslag valt, is het sneeuw (ijzel is regen die bevriest bij het raken van de grond). Als je voldoende isolerende kleding aan hebt, is die aan de buitenkant koud genoeg om sneeuw niet (meteen) te laten smelten. Je klopt de sneeuw van je af en blijft droog. Ideaal.

Warm blijven is wat je wilt als je bij kou gaat fietsen. De truc is om die wens te vertalen in de kleding die daarvoor nodig is. Daarbij spelen drie factoren een rol:

1. Isolatie
2. Circulatie
3. Transpiratie

Factor 1: Isolatie

Kleding geeft geen warmte, maar houdt alleen vast wat er al is: je lichaamswarmte (inkopper, maar toch). Kleding isoleert op twee manieren:

A. Kleding bevat lucht.
B. Kleding beschermt tegen wind en neerslag.

Lucht is een isolator. Op het eerste gezicht lijkt het logisch om te zeggen: hoe meer lucht, hoe meer isolatie. Dat klopt alleen onder voorwaarden. In één dikke luchtlaag gaat de lucht namelijk bewegen. Aan de ene kant van de luchtlaag is het warm (je huid), aan de andere kant koud (de buitenlucht). Dat temperatuurverschil maakt dat de lucht gaat circuleren. Daarbij gebeurt precies wat je niet wilt, namelijk dat de lucht de warmte van je huid meeneemt en na circulatie aan de koude kant afgeeft. Je koelt af. Dat werkt zo in een lowtech luchtbed, de lucht circuleert, waardoor de isolatie vrijwel nul is. De uitdrukking ‘kou komt van de grond’ klopt nergens zo goed als bij een luchtbed. En het ligt ook nog ruk. Enkele reis kringloopwinkel dus. Hoe krijg je dan toch een dikkere luchtlaag, dus meer isolatie? Door dunne luchtlagen te stapelen, met in elk daarvan heel weinig luchtcirculatie. Dus door meerdere dunne lagen isolerende kleding over elkaar te dragen in plaats van één dikke. Daardoor kun je ook eenvoudig de dikte van je kleding aanpassen aan je inspanningsniveau en de buitentemperatuur. Dubbele winst dus.

Afscherming is de tweede vorm van isolatie. Lucht moet stilstaan om effectief te kunnen zijn als isolator. Dat kan alleen als de wind daar geen invloed op heeft. Daarom moet de buitenste kledinglaag ten minste winddicht zijn om optimaal te isoleren. Waterdicht mag, maar winddicht is voor afscherming genoeg en voor de vochtregulering beter. Deze buitenste kledinglaag hoeft zelf niet te isoleren – dat doen de laagjes eronder al. In outdoortermen heet deze laag dan ook een shell, verdeeld in softshells (winddicht en vochtdoorlatend) en hardshells (waterdicht en vochtdoorlatend).

Bij kou kunnen isolatie en afscherming niet zonder elkaar. Trek een dikke trui aan en ga fietsen zonder jas. Van de isolatie blijft niets over. Als fietser heb je altijd te maken met wind, al is het maar de rijwind. Die blaast alle opgewarmde lucht uit je isolerende laag, waardoor je net zo goed in je T-shirt kunt fietsen. Je jas uittrekken kan tijdelijk een strategie zijn, bijvoorbeeld omdat je wilt dat je een groot deel van de warmte kwijtraakt, maar normaal gesproken kan een isolerende laag niet zonder een winddichte shell. Het verschijnsel ‘winterjas’ – een jas die zowel winddicht als isolerend is – is bij de meeste outdoor-activiteiten erg onhandig. Als je een winterjas uittrekt ben je niet alleen je shell kwijt, maar ook een (groot) deel van de isolerende laag. Dat frustreert het goed afstemmen van je kledinglagen op je inspanningsniveau en het weer, omdat de stap te groot is – je trekt teveel in één keer uit.

Factor 2: Circulatie

Circulatie, je bloedsomloop, is een onderschatte factor bij de keuze van kleding. Om bij kou je uiteinden warm te kunnen houden mag je bloedsomloop niet worden gehinderd. Bij fietsen gaat het altijd om koude voeten, nogal eens om koude handen en niet zo vaak om een koude rest.
Voeten: draag dikke sokken, eventueel met ondersokken, en schoenen die ruimer om je voeten zitten. Strak zittende schoenen hinderen de bloedsomloop en drukken de lucht uit je sokken. Doe je schoenen daarom losser om je voeten dan je in de zomer zou doen. Dit staat op gespannen voet met fietsschoenen voor klikpedalen, die strak om je voeten moeten zitten om nut (een directe krachtoverbrenging tussen been en crank) te hebben. Het is niet voor niets dat wielrenners in de winter overschoenen (een neopreen hoes over je fietsschoen heen) dragen: ze moeten wel, want de isolatie komt niet van sokken en schoenen.
Handen: een strak zittende handschoen isoleert slechter dan een handschoen die normaal op je handen aansluit.

Factor 3: Transpiratie

Vocht en kou zijn aartsvijanden. Dat komt omdat vochtige kleding minder lucht bevat en het verdampen van vocht warmte aan je huid onttrekt. Vocht van buiten houd je tegen door de buitenste kledinglaag. Vocht van binnen – zweet – is een lastiger verhaal. Dat verhaal heeft twee thema’s: niet teveel zweten en het juiste ondergoed dragen.

Voorkom dat je het te warm krijgt. Je huid wordt nat van het zweet, dat je lastig – en altijd ten koste van lichaamswarmte – weer kwijtraakt. In de zomer is het in de rijwind drogen van een natgezweet T-shirt aangenaam verkoelend. Maar bij kou zul je het zweten echt moeten temmen. Stem je kleding af op het inspanningsniveau tijdens het fietsen, niet tijdens het stilstaan. Dat is bij de start in de ochtend even fris, maar tijdens het fietsen precies goed. Bij een pauze trek je een extra kledinglaag aan, ga je de berg op dan trek je een laag uit. Verder: stop als je voelt dat de warmte gaat stuwen of broeien en je gaat zweten. Gooi je jas open, laat de warmte eruit, rits ‘m weer dicht en in no-time heb je het weer aangenaam warm omdat je bloedsomloop nog op klim-niveau zit.

Draag ondergoed dat overweg kan met zweet. Ondergoed voor in de kou moet perfect aansluiten op je lijf en overal in contact staan met je huid. Kies een materiaal dat je huid droog houdt. Vermijd katoen. Dat neemt vocht op als een dolle, maar laat het nooit meer los. Het droogt dramatisch slecht, en al die tijd heb jij een klamme, slecht isolerende laag op je huid. Kies in plaats daarvan voor wol of polyester.

Polyester ondergoed was lang de norm. Het neemt vocht goed op en geeft dat door aan de kledinglaag erboven. Het droogt snel, is sterk, voelt goed aan op de huid en is (door de breitechniek) licht isolerend. Nadelen van polyester ondergoed zijn dat het relatief snel gaat broeien en dat het snel gaat stinken. Elke anti-stink behandeling is tijdelijk, omdat je die er uiteindelijk uit wast.

Wol Als je 25 jaar geleden ‘wol’ had geroepen, had de outdoor-politie je direct opgesloten. Anno nu is wollen ondergoed een volwaardige optie voor actievelingen. Niet die ruwe jeukveroorzakende schapenvacht waar antroposofen dikke truien van breien, maar merinowol. Dat is zachte (niet kriebelende), warme en enigszins kwetsbare wol van het merinoschaap. In ondergoed is merinowol de nieuwe polyester. Wat de Batavieren al wisten hebben we namelijk opnieuw ontdekt: als wol nat is, behoudt het een deel van z’n isolerend vermogen. Wol heeft bovendien een groter temperatuurbereik dan polyester. Je kunt dat vergelijken met het verschil tussen dons en synthetische vulling in slaapzakken. Polyester ondergoed dat te warm is gaat broeien en benauwd aanvoelen. Wol heeft daar weinig last van. Wol neemt vocht goed op, droogt minder snel dan polyester (maar veel sneller dan katoen) en blijft ondertussen wel isoleren. Tot slot gaat wol vrijwel niet stinken. Als je onderweg je kleren niet of alleen soms kunt wassen is dat prettig.

Volgens sommigen is het langzamer (dan polyester) drogen van wol gunstig, omdat het op die manier minder warmte aan je huid onttrekt, al is dat gedurende langere tijd. Toen ik in de outdoorbusiness werkte was er het verhaal over een – meen ik – Scandinavisch onderzoek naar het verband tussen overleven en het soort ondergoed dat skiërs droegen die door een lawine waren bedolven. Degenen die wollen ondergoed droegen bleken een grotere overlevingskans te hebben dan de dragers van kunststof ondergoed. Wol onttrok bij het drogen minder lichaamswarmte aan de skiërs en bleef wanneer vochtig beter isoleren, waardoor de dragers ervan minder snel afkoelden.

---

Kleding bij kou: wat?

Bovenlijf

Draag tijdens het fietsen lagen met verschillende functies:

• Op je huid een wollen (of polyester) ondershirt met lange mouwen. Dun bij milde kou, dik bij echte kou. Een korte rits aan de bovenkant hoeft bij deze laag niet. Het ondershirt houdt je huid droog, ook bij licht zweten, door het vocht op te nemen en (door de stuwende werking van je lichaamswarmte) door te geven aan de lagen erboven. In verhouding tot de dikte ervan isoleert deze eerste laag erg goed door de aansluiting op de huid.
• Daar overheen een of twee isolerende lagen van wol of kunststof. Polyester truien worden fleece (‘vacht’) genoemd. Dunne wollen truien/shirts van merinowol zijn iets zwaarder (en duurder), maar ik vind het soort warmte en daarom het draagcomfort stukken fijner. Kies altijd voor een korte rits aan de bovenkant, de isolerende lagen moet je kunnen reguleren. Een volledige rits maakt de laag zwaarder en vormt een onderbreking van de isolatie (een kou-brug als je van dramatische taal houdt).
• Als buitenste laag een winddichte (softshell) of waterdichte (hardshell) jas die vocht van binnen naar buiten doorlaat. Het vocht dat je al fietsend produceert moet weg kunnen, in kou mag onder je jas geen vochtig klimaat ontstaan, dan koel je af. Vocht doorlaten en toch wind- of waterdicht zijn is kenmerkend voor soft- en hardshells. Als het alleen om waterdichtheid gaat ben je immers al klaar met een vuilniszak met gaten. Maar waarom dat onderscheid? Een waterdichte jas is toch ook meteen winddicht? Omdat waterdichtheid een prijs heeft: het vochtdoorlatend vermogen is minder dan bij een winddichte jas. Voor een visser die stil zit op z’n kruk maakt dat niet uit. Maar lever je een flinke inspanning, dan is het verschil in vochtdoorlatendheid merkbaar. Zie het aparte tekstkader over de techniek achter winddichte en waterdichte kleding.

De techniek achter softshells en hardshells heb ik hier uitgelegd.

Onderlijf

Hier valt veel winst te behalen. Bij kleding voor je bovenlijf is het denken in lagen (zoals hierboven) aardig ingeburgerd. Voor het onderlijf geldt dat niet, en dat is eigenlijk heel vreemd. Veel fietsers gaan in de winter de weg op met maar één ding aan hun benen, niet zelden een tight waar de wind dwars doorheen gaat en waar je wat isolatie betreft niets aan hebt. Dat is niet slim. Het huidoppervlak van je benen is groot, als je dat net zo goed warm houdt als je bovenlijf ga je winterfietsen anders beleven, let maar op. Daarom:

• Op je huid een wollen (of polyester) lange onderbroek die je over je fietsonderbroek/fietsbroek draagt. Als je daar een jaren-dertig gevoel bij krijgt, probeer het dan een keer stiekem uit, zonder dat iemand het weet.
• Daar overheen een winddichte broek. Ik heb altijd een dichtgeweven, vrijwel winddichte nylon trekkingbroek met zakken aan (van Haglöfs) met een versterkt zitvlak.

Als je benen warm zijn, heeft dat invloed op het warm hebben van je hele lichaam. Je hebt bovendien minder snel last van koude voeten. Onder de lange onderbroek draag ik bij meerdaagse tochten een onderbroek met zeem. Comfortabel en sneldrogend na het uitwassen (elke dag, ik heb er twee bij me). Bij kortere (de grens ligt ongeveer bij 80 kilometer) dagafstanden draag ik een gewone onderbroek, uiteindelijk komt bij een bagagefiets de demping van het zadel.

Handen en voeten

Handschoenen  Een gevoerde winddichte handschoen (ik heb goede ervaringen met Windstopper handschoenen van Gorewear) combineert isolatie met winddichtheid. Kies een niet te dikke handschoen. Die is ook te gebruiken bij lichte kou en combineer je bij felle kou met een dunne onderhandschoen. Bij temperaturen tussen nul en tien graden en een substantiële kans op regen draag ik Gore-Tex handschoenen: hardshells voor je handen. Die mogen niet te dik gevoerd zijn, want in te warme waterdichte handschoenen krijg je relatief snel zweethanden.

Voeten  Ik draag dikke sokken van merinowol met een percentage nylon (deze, verkrijgbaar bij meerdere webshops), in halfhoge Scarpa wandelschoenen. Die zijn door een Gore-Tex voering waterdicht, hebben een goede zool voor de hele fietsdag (zowel op mijn plateau-pedalen als tijdens het kamperen), houden m’n enkels warm en hinderen de fietsbeweging niet. Voor mij niets anders. Ik heb geen klikpedalen en raad je die sterk af voor de winter. In de nauwzittende klikpedaal-schoenen krijg je gegarandeerd koude voeten. Klikpedalen hebben voordelen voor wielrenners (op de weg en in het veld, als trainer bij een wielervereniging maak ik dat mee) en ligfietsers, niet voor fietsers op gewone bagagefietsen. Zie bijvoorbeeld het onderzoek in deze video. Zonder klikpedalen kan ik elke schoen kiezen die ik wil en hoef ik maar één paar schoenen mee te nemen (kamperen met klikpedaalschoenen is verre van ideaal). Tijdens kou, als een goede circulatie van belang is (zie hierboven), kan ik regelmatig m’n voeten een andere positie geven, met dikkere sokken in een losser zittende schoen die daardoor beter isoleert.

Hoofd en nek

Hoofd  Draag een muts (een echte, geen hoofdband of oorwarmers). Het warmteverlies via een onbedekt hoofd is zo’n tien procent. Een muts voorkomt dat.

Nek Een wollen col doet wonderen. Aan een sjaal heb je te weinig. Die zit voor een groot deel buiten je jas, waardoor de wind erdoorheen giert, de isolatie nul is en de bewegingsvrijheid van je hoofd wordt gehinderd. Een col draag je tussen nek en kraag, is erg warmte-efficiënt en belemmert je bewegingen nauwelijks.